مقایسه اثربخشی برنامه مداخله حافظه فعال و توانایی ادراکی-فضایی بر نشانگان رفتاری کودکان با نارسایی توجه/ فزون‌کنشی

زاده نور, اعظم; نجاتی, وحید; ابراهیم پور, مجید; وکیلی, سمیرا; عزیزی, محمدپارسا

doi:10.22034/ceciranj.2026.554210.1995

مقایسه اثربخشی برنامه مداخله حافظه فعال و توانایی ادراکی-فضایی بر نشانگان رفتاری کودکان با نارسایی توجه/ فزون‌کنشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

اعظم زاده نور ¹

وحید نجاتی ²

مجید ابراهیم پور ³

سمیرا وکیلی ³

محمدپارسا عزیزی ⁴

¹ دانشجوی دکتری تخصصی رشته روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنائی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² استاد علوم اعصاب شناختی (مغز و شناخت)، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

³ استادیار گروه روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنائی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

⁴ استادیار گروه روان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.22034/ceciranj.2026.554210.1995

چکیده

هدف از انجام پژوهش حاضر، بررسی مقایسه‌ای اثربخشی برنامه مداخله حافظه فعال و توانایی ادراکی-فضایی بر نشانگان رفتاری کودکان با نارسایی توجه/ فزون‌کنشی بود. روش پژوهش حاضر نیمه‏آزمایشی با طرح پیش آزمون - پس آزمون و گروه گواه با دوره پیگیری دو ماهه بود. جامعه آماری پژوهش شامل تمامی کودکان با نارسایی توجه- فزون‌کنشی شهر تهران در سال تحصیلی 1404- 1405بود که از میان آنها 45 نفر از کودکان با نارسایی توجه/فزون کنشی از طریق روش نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند و در گروه آزمایش اول (15 نفر)، آزمایش دوم (15 نفر) و گواه (15 نفر) به شیوه تصادفی گمارش شدند. گروه آزمایش اول، برنامه آموزشی مداخله حافظه فعال در 13 جلسه 45 دقیقه‌ای به مدت 2 ماه و نیم (2 روز در هفته) و گروه آزمایش دوم، برنامه آموزشی توانایی ادراکی - فضایی در 10 جلسه 45 دقیقه ای به مدت 2 ماه و نیم (2 روز در هفته) دریافت کردند. ابزار پژوهش شامل مقیاس اسنپ سوانسون و همکاران (1981) بود داده ها با استفاده از نرم افزارSPSS24 وتحلیل واریانس با انداز‌گیری مکرر تحلیل شدند. نتایج نشان داد که بین سه مرحله پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری در نشانگان رفتاری شامل نارسایی توجه، فزون کنشی- تکانش گری در گروه های آزمایش و گواه تفاوت معنادار وجود دارد (001/0p<). و مداخلات حافظه فعال و توانایی ادراکی- فضایی باعث کاهش نشانگان رفتاری مانند نارسایی توجه و فزون کنشی- تکانش گری شده و تأثیر این مداخلات درمانی در مرحله پیگیری پایدار بوده است (05/0p<). همچنین، نتایج حاکی از آن بود که میزان اثربخشی برنامه مداخله حافظه فعال بر نشانگان رفتاری بیشتر از برنامه توانایی ادراکی – فضایی بود (05/0p<). بر اساس نتایج پژوهش حاضر، مداخلات حافظه فعال و توانایی ادراکی – فضایی می توانند در بهبود نشانگان رفتاری کارآمد باشند و پیشنهاد می شود که درمانگران از این درمان ها در کنار سایر مداخلات درمانی استفاده کنند

کلیدواژه‌ها

اختلال نقص توجه- بیش‌فعالی

توانایی ادراکی- فضایی

نشانگان رفتاری

حافظه فعال

موضوعات

توانبخشی و مداخلات درمانی برای کودکان و نوجوانان استثنایی

عنوان مقاله English

Comparison of the Effectiveness of Working Memory Intervention and Perceptual-Spatial Ability Training on Behavioral Symptoms in Children with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD)

نویسندگان English

azam zadehnour ¹

vahid nejati ²

majid ebrahimpour ³

samira vakili ³

mohammad parsa azizi ⁴

¹ PhD student of Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

² Professor, Department of Cognitive Neuroscience (Brain and Cognition), Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

³ Assistant Professor, Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

⁴ Assistant Professor, Department of Psychology, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

چکیده English

The purpose of this study was to compare the effectiveness of a working memory intervention program and a perceptual-spatial ability training program on behavioral symptoms in children with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD). The study employed a quasi-experimental pretest-posttest control group design with a two-month follow-up. The statistical population comprised all children with ADHD in Tehran during the 2025–2026 academic year. A convenience sample of 45 children with ADHD was selected and randomly assigned to either the first experimental group (n=15), the second experimental group (n=15), or the control group (n=15). The first experimental group received the working memory training program in 13 sessions of 45 minutes over two and a half months (twice a week), while the second experimental group received the perceptual-spatial ability training program in 10 sessions of 45 minutes over the same period (twice a week). The research instrument was the Swanson, Nolan, and Pelham Rating Scale (SNAP-IV) by Swanson et al. (1981). Data were analyzed using repeated-measures analysis of variance (ANOVA) via SPSS-24. The results revealed a significant difference across the pretest, posttest, and follow-up stages in behavioral symptoms (attention deficit and hyperactivity-impulsivity) between the experimental groups and the control group (p<.001). Both the working memory and perceptual-spatial interventions significantly reduced behavioral symptoms, including inattention and hyperactivity-impulsivity, and these therapeutic effects remained stable during the follow-up phase (p<.05). Furthermore, the findings indicated that the working memory intervention was significantly more effective in reducing behavioral symptoms than the perceptual-spatial training program (p<.05). Based on these results, both working memory and perceptual-spatial interventions can be utilized effectively to alleviate behavioral symptoms in children with ADHD, and it is recommended that clinicians incorporate these training programs alongside other therapeutic interventions.

کلیدواژه‌ها English

Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD)

Behavioral Symptoms

Perceptual-Spatial Ability

Working Memory

پیروتی، ع.، امیری، ش.، و طباطبائی، س.م. (1400). میزان فراوانی کودکان در معرض خطر برای نارسایی توجه – فزونکنشی در کودکان ۶ تا ۱۱ ساله شهرستان پیرانشهر. مجله پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، 43 (5)، 433-422. [link]

رزمی، ع.، آزموده، م.، رضایی، ا.، و هاشمی، ت. (1399). اثربخشی آموزش کارکردهای اجرایی بر نشانه‌های اضطراب، نارسایی توجه و مهارت‌های اجتماعی کودکان مبتلا به اختلال فزونکنشی در تبریز. مجله علمی آموزشی و ارزشیابی، 13 (52)، 135-115. [link]

صدرالسادات، ج.، هوشیاری، ز.، صدرالسادات، ل.، و زمانی، ر. (1386 ). تعیین مشخصات روانسنجی مقیاس درجهبندی SNAP-IV اجرای والدین. مجله توانبخشی. 3، 65-59. [link]

حافظ‌نیا، م.ر. (1399). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: انتشارات سمت. [link]

طهماسبی، ط.، نجاتی، و.، قاسمی برومند، م.، و طباطبائی، س.م. (1392). تأثیر برنامه توانبخشی عملکردهای بینایی پایه بر توانایی خواندن کودکان نارساخوان. فصلنامه علمی پژوهشی طب توانبخشی. 3(1)، 41-33. [link]

مقصودلو، م.، نجاتی، و.، و فتح آبادی، ج. (1398). اثربخشی بسته توانبخشی شناختی آرام بر بهبود کارکردهای اجرایی بر اساس ارزیابی‌های رفتاری کودکان با نشانه‌های نارسایی توجه/ فزونکنشی پیش از سن مدرسه. مجله افراد استثنایی، 9 (33)، 23-43. [link]

نجارزادگان، م.، نجاتی، و.، و امیری، ن. (1394). اثر توانبخشی شناختی حافظه کاری بر نشانگان رفتاری کودکان مبتلا به نارسایی توجه و تکانشگری) کودکان مبتلا به نارسایی توجه فزون کنشی فصلنامه علمی- پژوهشی عصب روانشناسی. 1(1)، 52-64. [link]

نریمانی، م.، تقی زاده، س.، و نریمانی، آ. (1401). اثربخشی برنامه توانبخشی آرام بر بهبود حافظه کاری و توجه کودکان مبتلا به اختلال یادگیری. فصلنامه پژوهشی ناتوانیهای یادگیری. 12 (1)، 88-97. [link]

نورکجوری، ف.، پورطالب، ن.، و موسی نژاد، ا. (1403). اثربخشی بازی‌درمانی مبتنی بر کارکردهای اجرایی بر نارسایی ‌توجه و تکانشگری دانش‌آموزان مبتلا به نارسایی ‌توجه فزون کنشی. مجله روانشناسی افراد استثنایی، 14 (54)، 203-169. [link]

Baddeley, A. (1986). Working memory. Clarendon Press/Oxford University Press. [link]

Bellato A, Perna J, Ganapathy PS, Solmi M, Zampieri A, Cortese S, & et al. (2023). Association between ADHD and vision problems. A systematic review and meta-analysis. Mol Psychiatry. 28, 410–22. [link]

Coghill, D. R., Seth, S., & Matthews, K. (2014). A comprehensive assessment of memory, delay aversion, timing, inhibition, decision making and variability in attention deficit hyperactivity disorder: Advancing beyond the three-pathway models. Psychological Medicine. 44(9), 1989–2001. [link]

Faraone, S.V., & Larsson, H. (2019). Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Molecular Psychiatry. 24, 562–575. [link]

Graham, J., & Coghill, D. (2008). Adverse effects of pharmacotherapies for attention-deficit hyperactivity disorder: Epidemiology, prevention and management. CNS Drugs. 22(3), 213–237. [link]

Hartman, C. A., Larsson, H., Vos, M., Bellato, A., Libutzki, B., Solberg, B. S., & Reif, A. (2023). Anxiety, mood, and substance use disorders in adult men and women with and without attention-deficit/hyperactivity disorder: a substantive and methodological overview. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 151, 105209. [link]

Janmohammadi, S., Allah Haghgoo, H., Farahbod, M., Overton, P. G., & Pishyareh, E. (2020). Effect of a visual tracking intervention on attention and behavior of children with attention deficit hyperactivity disorder. J Eye Mov Res. 22, 12(8), 10. [link]

Mohr-Jensen, C., Steinhausen, H.C. (2016). A meta-analysis and systematic review of the
risks associated with childhood attention-deficit hyperactivity disorder on long-term outcome of arrests, convictions, and incarcerations. Clin Psychol Rev. 48:32-42. [link]

Nejati, V., & Derakhshan, Z. (2023). Attention Training Improves Executive Functions and Ameliorates Behavioral Symptoms in Children with Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: Implication of Tele-Cognitive-Rehabilitation in the Era of Coronavirus Disease. Games for Health Journal. [link]

Nejati, V., Moradkhani, L., Suggate, S., & Jansen, P. (2021). The impact of visual-spatial abilities on theory of mind in children and adolescents with autism spectrum disorder. Research in Developmental Disabilities. 114, 103960. [link]

Nejati, V., Zahra Derakhshan, Z., & Mohtasham, A. (2023). The effect of comprehensive working memory training on executive functions and behavioral symptoms in children with attention deficit-hyperactivity disorder (ADHD). Randomized Controlled Trial Asian J Psychiatry, 81, 103469. [link]

Ojinna, B. T., Parisapogu, A., Sherp, M. L., Choday, S., Ravi, N., Giva, S., Kumar, V. S., Shrestha, N., Tran, H.H.V., & Sai Sri Penumetcha, S.S. (2022). Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy and Methylphenidate in the Treatment of Attention Deficit Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents: A Systematic Review. Cures. 17, 14(12), e32647. [link]

Planton, M., Lemesle, B., Cousineau, M., Carlier, J., Milongo-Rigal, E., Carle-Toulemonde, G., Salles, J., & Pariente, J. (2021). The role of neuropsychological assessment in adults with attention deficit/hyperactivity disorders. Revue Neurologique. 177 (4), 341-348. [link]

Příhodová, K. (2024). The Multidimensional Analysis of Impulsivity in Incarcerated Offenders with the antisocial personality disorder and the attention deficit hyperactivity disorder. Department of Psychiatry First Faculty of Medicine Charles University and General University Hospital in Prague thesis. [link]

Rubia, K., Westwood, S., Aggensteiner, P.M., & Brandeis, D. (2021). Neurotherapeutics for Attention Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD): A Review. Neurotherapeutics for Attention Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD): A Review. Cells. 21, 10(8), 2156. [link]

Sharma, B., Kumar, A. and Sarin, J. (2016) Academic Stress, Anxiety, Remedial Measures Adopted and Its Satisfaction among Medical Students: A Systematic Review. International Journal of Health Sciences and Research. 6, 368-376. [link]

Sohlberg, M.M. and & Mateer, C.A. (2001) Cognitive Rehabilitation: An Integrative Neuropsychological Approach, Guilford Press, New York. [link]

Swanson, J., Deutsch, C., Cantwell, D., Posner, M., Kennedy, J., Barr, C., Moyzis. R., Schuck, S., Flodman, P., & Spence, A. (2001). Genes and attention-deficit hyperactivity disorder. Clinical Neuroscience Research. 1, 207–216. [link]

Swanson, J., Nolan, W., &Pelham, W. E. (1981). The SNAP rating scale for the diagnosis of attention deficit disorder. Paper presented at the meeting of the American Psychological Association; Los Angeles. [link]

Thapar, A., Livingston, L. A., Eyre, O., & Riglin, L. (2023). Practitioner Review: Attention‐deficit hyperactivity disorder and autism spectrum disorder–the importance of depression. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 64(1), 4-15. [link]

Zhao, D., & Zhang, J. (2024). The effects of working memory training on attention deficit, adaptive and non-adaptive cognitive emotion regulation of Chinese children with Attention Deficit/Hyperactivity Disorder ADHD. BMC psychology, 12(1), 59. [link]

Zhu, F., Zhu, X., Bi, X., Kuang, D., Liu, B., Zhou, J., & Ren, Y. (2023). Comparative effectiveness of various physical exercise interventions on executive functions and related symptoms in children and adolescents with attention deficit hyperactivity disorder: A systematic review and network meta-analysis. Frontiers in Public Health, 11, 1133727. [link]