اثربخشی مداخله آموزشی مبتنی بر مدل پردازش اطلاعات اجتماعی بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان آهسته گام

حسینی, فاطمه; صدوقی, مجید

doi:10.22034/ceciranj.2026.570438.2022

اثربخشی مداخله آموزشی مبتنی بر مدل پردازش اطلاعات اجتماعی بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان آهسته گام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فاطمه حسینی ¹

مجید صدوقی ²

¹ کارشناس ارشد روان‌شناسی تربیتی، گروه روان‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، ایران

² دانشیار گروه روان‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، ایران

10.22034/ceciranj.2026.570438.2022

چکیده

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثربخشی یک برنامه ساختاریافته آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر مدل پردازش اطلاعات اجتماعی (SIP) در بهبود کارکرد اجتماعی دانش‌آموزان آهسته گام بود. روش پژوهش از نوع شبه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه و دوره پیگیری یک‌ماهه بود. جامعه آماری پژوهش شامل تمامی دانش‌آموزان آهسته گام خفیف یک مدرسه استثنایی در شهر اراک بود که از میان آنان، 36 دانش‌آموزان آهسته گام خفیف 9 تا 13 ساله به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند و به‌صورت تصادفی در گروه مداخله (۱۸ نفر) و فهرست‌انتظار (۱۸ نفر) جایدهی شدند. والدین و معلمان نسخه‌های والد و معلم پرسشنامه مهارت‌های اجتماعی گرشام و الیوت (1990) را در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری یک‌ماهه تکمیل کردند. گروه مداخله طی ۱۵ جلسه ۶۰ دقیقه‌ایِ مبتنی بر بسته آموزشی ساختاریافته آموزش مهارت‌های اجتماعی کرک و داج را دریافت کرد و گروه گواه مداخله‌ای دریافت نکرد. داده‌ها با روش تحلیل واریانس چندمتغیری با اندازه‌گیری مکرر با استفاده از نرم‌افزار SPSS-26 تحلیل شد. نتایج نشان داد که مداخله مبتنی بر مدل پردازش اطلاعات اجتماعی به بهبود قابل‌توجه مهارت‌های اجتماعی و کاهش مشکلات رفتاری در مقایسه با گروه گواه منجر شد. این بهبودها در مرحله پیگیری نیز پایدار ماند و در گزارش‌های والدین و معلمان الگوی مشابهی مشاهده شد. آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر مدل پردازش اطلاعات اجتماعی می‌تواند رویکردی کارآمد برای ارتقای کارکرد اجتماعی دانش‌آموزان آهسته گام باشد. این نتایج از رویکردهای مداخله‌ای مبتنی بر اصلاح فرایندهای پردازش شناختی–اجتماعی حمایت می‌کند و بر اهمیت ادغام برنامه‌های مبتنی بر مدل پردازش اطلاعات اجتماعی در چارچوب مداخلات ساختاریافته مدرسه‌ای برای ارتقای سازگاری بین‌فردی دانش‌آموزان آهسته گام تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

آهسته گام

مدل پردازش اطلاعات اجتماعی

مهارت‌های اجتماعی

موضوعات

توانبخشی و مداخلات درمانی برای کودکان و نوجوانان استثنایی

عنوان مقاله English

The Effectiveness of an Educational Intervention Based on the Social Information Processing Model on the Social Skills of Slow Learners

نویسندگان English

Fatemeh Hosseini ¹

Majid Sadoughi ²

¹ M.A. in Educational Psychology, Faculty of Humanities, University of Kashan, Iran

² Associate Professor, Department of Psychology, Faculty of Humanities, University of Kashan, Iran

چکیده English

The present study aimed to evaluate the effectiveness of a structured social skills training program based on the Social Information Processing (SIP) model in improving the social functioning of slow learners. The study employed a quasi-experimental pretest-posttest design with a control group and a one-month follow-up period. The statistical population included all mild slow learners enrolled in a special school in Arak. From this population, 36 mild slow learners aged 9 to 13 years were selected through convenience sampling and randomly assigned to either the intervention group (n = 18) or the waitlist control group (n = 18). Parents and teachers completed the parent and teacher forms of the Social Skills Rating System developed by Gresham and Elliott (1990) at the pretest, posttest, and one-month follow-up stages. The intervention group received 15 sessions of 60-minute social skills training based on the structured instructional package developed by Crick and Dodge, whereas the control group received no intervention. Data were analyzed using repeated-measures multivariate analysis of variance with SPSS-26. The findings showed that the intervention based on the Social Information Processing model led to significant improvement in social skills and reduction in behavioral problems compared with the control group. These improvements remained stable at follow-up, and a similar pattern was observed in both parent and teacher reports. Social skills training based on the Social Information Processing model may serve as an effective approach for enhancing the social functioning of slow learners. These findings support intervention approaches focused on modifying cognitive-social processing mechanisms and underscore the importance of integrating Social Information Processing-based programs into structured school-based interventions to improve the interpersonal adjustment of slow learners.

کلیدواژه‌ها English

Slow Learners

Social Information Processing Model

Social Skills

پورمودت، خ.، نشاط دوست، ح.، کجباف، م. ب.، و طالبی، ه. (۱۴۰۰). مقایسه پردازش اطلاعات اجتماعی بر اساس مدل شناختی اجتماعی در کودکان با و بدون اختلال بی‌نظمی خلق اخلال‌گر. تازه های علوم شناختی ۲۳(۲)، ۳۳-۴۶.[link]

حبیبی کلیبر، ر.، فرید، ا.، مصرآبادی، ج.، و بهادری خسروشاهی، ج. (۱۳۹۸). اثربخشی آموزش مهارت‌های اجتماعی و هیجانی بر بهبود روابط بین فردی دانش‌آموزان. دوماهنامه علمی-پژوهشی راهبردهای آموزش در علوم پزشکی، ۱۲(۱)، ۸-۱۵. [link]

حیدری,م.، نوروزی، ق.، و عاشوری، م. (1403). اثربخشی درمان تعامل والد- کودک بر اساس رویکرد آیبرگ بر اضطراب و مهارت‌های اجتماعی کودکان با ناتوانی هوشی و رشدی. توانمندسازی کودکان استثنایی 15(1)68-56. [link]

شهیم، س. (۱۳۷۷). بررسی روایی-پایایی مقیاس روش درجه بندی مهارت اجتماعی در گروهی از کودکان دبستانی شیراز. دستاوردهای روانشناختی، 3، 38-17. [link]

عطایی قراچه، ن.، رستمی، ر.، و البرزی، م. (۱۳۹۸). اثر بازی‌های حرکتی خلاق بر رشد مهارت‌های اجتماعی کودکان کم‌توان‌ذهنی آموزش‌پذیر. رویش روان شناسی، ۸(۶)، ۱۷۳-۱۸۲. [link]

محمدزاده، ع.، و قمرانی، ا. (۱۳۹۶). اثربخشی آموزش برنامه‌ی سال‌های باورنکردنی بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان کم‌توان ذهنی. روانشناسی افراد استثنایی، ۷(۲۵)، ۹۷-۱۱۹. [link]

مرادی، ر. (۱۴۰۰). اثربخشی آموزش مهارت‌های اجتماعی با روش چند‌رسانه‌ای بر رفتار سازشی دانش‌آموزان کم‌توان‌ذهنی. فصلنامه کودکان استثنایی، ۲۱(۳)، ۱۰۳-۱۱۲. [link]

میرزائی، ص. ا.، پاکدامن، ش.، و علیزاده، ا. (۱۳۹۹). طراحی برنامه تعمیم مهارت های اجتماعی در نوجوانان دارای درخودماندگی با کنش وری بالا: کاربرد مدل شناختی پردازش اطلاعات اجتماعی. روانشناسی تحولی (روانشناسان ایرانی)، ۱۶(۶۴)، ۳۶۵-۳۷۸. [link]

نامورنژاد، م.، و همتی علمدارلو، ق. (1401). اثربخشی آموزش مهارتهای زندگی بر سازگاری اجتماعی دانشآموزان پسر با کم‌توانی ذهنی. فصلنامه مددکاری اجتماعی، 11(3)، 55-46. [link]

نورالهی رومنی، ف.، حکیمی راد، ا.، اساسه، م.، و کاشانی وحید، ل . (1403). اثربخشی برنامه آموزش کارکردهای اجرایی بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان آهسته‌گام. توانمندسازی کودکان استثنایی، 15(4)، 13-26. [link]

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing. [link]

Birri, N. L., Dymond, S. K., & Rooney-Kron, M. (2022). Systematic review of interventions for teaching individuals with severe disabilities workplace social skills. Education and Training in Autism and Developmental Disabilities, 57(4), 371–391. [link]

Cheng, Y., Shi, J., Cheng, X., Wei, Y., Wang, J., & Jiang, Z. (2025). Impact of social knowledge and skills training based on UCLA PEERS® on social communication and interaction skills of adolescents or young adults with autism: A systematic review and meta-analysis. Asian Journal of Psychiatry, 106, 104422. [link]

Crick, N. R., & Dodge, K. A. (1994). A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment. Psychological Bulletin, 115(1), 74–101. [link]

Dekker, V., Nauta, M. H., Mulder, E. J., Timmerman, M. E., & de Bildt, A. (2014). A randomized controlled study of a social skills training for preadolescent children with autism spectrum disorders: Generalization of skills by training parents and teachers? BMC Psychiatry, 14(1), 189. [link]

Dodge, K. A., & Coie, J. D. (1987). Social-information-processing factors in reactive and proactive aggression in children's peer groups. Journal of Personality and Social Psychology, 53(6), 1146–1158. [link]

Dodge, K. A., & Price, J. M. (1994). On the relation between social information processing and socially competent behavior in early school-aged children. Child Development, 65(5), 1385–1397. [link]

Fatta, L. M., Laugeson, E. A., Bianchi, D., Laghi, F., & Scattoni, M. L. (2024). Program for the Education and Enrichment of Relational Skills (PEERS®) for Italy: A randomized controlled trial of a social skills intervention for autistic adolescents. Journal of Autism and Developmental Disorders. Advance online publication. [link]

Fraser, M. W., Galinsky, M. J., Smokowski, P. R., Day, S. H., Terzian, M. A., Rose, R. A., & Guo, S. (2005). Social information-processing skills training to promote social competence and prevent aggressive behavior in the third grades. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 73(6), 1045–1055. [link]

Gilmore, R., Ziviani, J., Chatfield, M. D., Goodman, S., & Sakzewski, L. (2022). Social skills group training in adolescents with disabilities: A systematic review. Research in Developmental Disabilities, 125, 104218. [link]

Giummarra, M. J., Randjelovic, I., & O’Brien, L. (2022). Interventions for social and community participation for adults with intellectual disability, psychosocial disability or on the autism spectrum: An umbrella systematic review. Frontiers in Rehabilitation Sciences, 3, 935473. [link]

Gresham, F. M., & Elliot, S. N. (1990). Social skills rating system. PsycTESTS Dataset. [link]

Hayden, N. K., Hastings, R. P., & Bailey, T. (2023). Behavioural adjustment of children with intellectual disability and their sibling is associated with their sibling relationship quality. Journal of Intellectual Disability Research, 67(4), 310–322. [link]

Hoare, P., Harris, M., Jackson, P., & Kerley, S. (1998). A community survey of children with severe intellectual disability and their families: Psychological adjustment, carer distress and the effect of respite care. Journal of Intellectual Disability Research, 42(3), 218–227. [link]

Jacob, U. S., Edozie, I. S., & Pillay, J. (2022). Strategies for enhancing social skills of individuals with intellectual disability: A systematic review. Frontiers in Rehabilitation Sciences, 3, Article 968314. [link]

Jonsson, U., Olsson, N. C., Coco, C., Görling, A., Flygare, O., Råde, A., ... & Bölte, S. (2019). Long-term social skills group training for children and adolescents with autism spectrum disorder: A randomized controlled trial. European Child & Adolescent Psychiatry, 28(2), 189–201. [link]

Kang, Y. S., & Chang, Y. J. (2019). Using a motion-controlled game to teach four elementary school children with intellectual disabilities to improve hand hygiene. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 32(4), 942–951. [link]

Kulnazarova, G., Namazbaeva, Z., Butabayeva, L., & Tulepova, L. (2023). Cognitive therapy for children with intellectual disabilities: A new look at social adaptation skills and interpersonal relationships. Occupational Therapy International, 2023, Article 6466836. [link]

Laugeson, E. A., Frankel, F., Gantman, A., Dillon, A. R., & Mogil, C. (2012). Evidence-based social skills training for adolescents with autism spectrum disorders: The UCLA PEERS program. Journal of Autism and Developmental Disorders, 42(6), 1025–1036. [link]

Laugeson, E. A., Gantman, A., Kapp, S. K., Orenski, K., & Ellingsen, R. (2015). A randomized controlled trial to improve social skills in young adults with autism spectrum disorder: The UCLA PEERS® Program. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(12), 3978–3989. [link]

Lemerise, E. A., & Arsenio, W. F. (2000). An integrated model of emotion processes and cognition in social information processing. Child Development, 71(1), 107–118. [link]

Leonard, H., Montgomery, A., Wolff, B., et al. (2022). A systematic review of the biological, social, and environmental determinants of intellectual disability in children and adolescents. Frontiers in Psychiatry, 13, 926681. [link]

Li, J., Fraser, M. W., & Wike, T. L. (2013). Promoting social competence and preventing childhood aggression: A framework for applying social information processing theory in intervention research. Aggression and Violent Behavior, 18(3), 357–364. [link]

Matson, J. L., Luke, M. A., & Mayville, S. B. (2004). The effects of antiepileptic medications on the social skills of individuals with mental retardation. Research in Developmental Disabilities, 25(2), 219–228. [link]

Montoya-Rodríguez, M. M., de Souza Franco, V., Tomas Llerena, C., Molina Cobos, F. J., Pizzarossa, S., García, A. C., & Martínez-Valderrey, V. (2023). Virtual reality and augmented reality as strategies for teaching social skills to individuals with intellectual disability: A systematic review. Journal of Intellectual Disabilities, 27(4), 1062–1084. [link]

Neely, L. C., Garcia, E., Bankston, B., & Green, A. (2018). Generalization and maintenance of functional communication training for individuals with developmental disabilities: A systematic and quality review. Research in Developmental Disabilities, 79, 116–129. [link]

Ometto, M., de Oliveira, P. A., Milioni, A. L., Dos Santos, B., Scivoletto, S., Busatto, G. F., ... & Cunha, P. J. (2016). Social skills and psychopathic traits in maltreated adolescents. European Child & Adolescent Psychiatry, 25(4), 397–405. [link]

Reiter, S., & Lapidot-Lefler, N. (2007). Bullying among special education students with intellectual disabilities: Differences in social adjustment and social skills. Intellectual and Developmental Disabilities, 45(3), 174–181. [link]

Raspail, K., & Pennequin, V. (2025). Social information processing in young people with mild level of intellectual development disorder or borderline intellectual functioning: Relationship with real-world expression of executive function problems. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 130(6), 445–457. [link]

Schoop-Kasteler, N., Hofmann, V., Cillessen, A. H., & Müller, C. M. (2023). Social status of students with intellectual disabilities in special needs schools: The role of students’ problem behavior and descriptive classroom norms. Journal of Mental Health Research in Intellectual Disabilities, 16(2), 67–91. [link]

Schalock, R. L., Luckasson, R., & Tassé, M. J. (2021). An overview of intellectual disability: Definition, diagnosis, classification, and systems of supports. American journal on intellectual and developmental disabilities, 126(6), 439-442. [link]

Soares, E. E., Bausback, K., Beard, C. L., Higinbotham, M., Bunge, E. L., & Gengoux, G. W. (2021). Social skills training for autism spectrum disorder: A meta-analysis of in-person and technological interventions. Journal of Technology in Behavioral Science, 6(1), 166–180. [link]

Staunton, E., Kehoe, C., & Sharkey, L. (2023). Families under pressure: Stress and quality of life in parents of children with an intellectual disability. Irish Journal of Psychological Medicine, 40(2), 192–199. [link]

Thompson, V. N., Morse, B. L., & Peters, A. B. (2020). Pain assessment approaches for students with intellectual disability. NASN School Nurse, 35(5), 250–253. [link]

Tipton, L. A., Christensen, L., & Blacher, J. (2013). Friendship quality in adolescents with and without an intellectual disability. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 26(6), 522–532. [link]

Totsika, V., Liew, A., Absoud, M., Adnams, C., & Emerson, E. (2022). Mental health problems in children with intellectual disability. The Lancet Child & Adolescent Health, 6(6), 432–444. [link]

Van Nieuwenhuijzen, M., & Vriens, A. (2012). (Social) cognitive skills and social information processing in children with mild to borderline intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 33(2), 426–434. [link]

Van Nieuwenhuijzen, M., Bijman, E. R., Lamberix, I. C. W., Wijnroks, L., de Castro, B. O., Vermeer, A., & Matthys, W. C. H. J. (2005). Do children do what they say? Responses to hypothetical and real-life social problems in children with mild intellectual disabilities and behaviour problems. Journal of Intellectual Disability Research, 49(6), 419–433. [link]

Will, M. N., & Wilson, B. J. (2014). A longitudinal analysis of parent and teacher ratings of problem behavior in boys with and without developmental delays. Journal of Intellectual Disabilities, 18(2), 176–187. [link]

Wolstencroft, J., Robinson, L., Srinivasan, R., Kerry, E., Mandy, W., & Skuse, D. (2018). A systematic review of group social skills interventions, and meta-analysis of outcomes, for children with high functioning ASD. Journal of Autism and Developmental Disorders, 48(7), 2293–2307. [link]