توانمندسازی کودکان استثنایی

توانمندسازی کودکان استثنایی

اثربخشی بازی درمانی شناختی رفتاری بر توجه و مهارت‌ ارتباطی کودکان با آسیب شنوایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشیار آموزش کودکان استثنایی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز.
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی بازی‌درمانی شناختی رفتاری بر توجه و مهارت‌ ارتباطی در کودکان با آسیب شنوایی انجام شد. روش این پژوهش‌‌ نیمه آزمایشی‌ از نوع پیش‌آزمون - پس‌آزمون با گروه گواه می‌باشد. جامعه آماری شامل کودکان ۴ تا ۸ ساله با آسیب شنوایی مراجعه‌کننده به مراکز توانبخشی شنیداری شهر شیراز است که از بین آنها ۳۰ کودک به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش(15 نفر) و گواه (15 نفر) جاگماری شدند. ابزارهای که در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفت، پرسشنامه کانرز فرم والد (1998) و پرسشنامه مهارت‌های اجتماعی گرشام و الویت (1990) می‌باشد. بعد از جاگماری کودکان از والدین هر دو گروه پیش آزمون گرفته شد؛ سپس کودکان گروه آزمایش، مداخله بازی‌درمانی شناختی رفتاری طی ۸ جلسه ۳۰ تا ۴۵ دقیقه‌ای دریافت کردند؛ در پایان جلسه هشتم مجددا از والدین هر دو گروه پس‌آزمون گرفته شد. تجزیه و تحلیل داده‌ها توسط نرم افزارSPSS24  و با استفاده از روش تحلیل کوواریانس انجام شد. یافته­ها نشان داد برنامه بازی درمانی شناختی رفتاری بر نارسایی توجه (001/0> P)کاهش معناداری داشته و همچنین سبب افزایش معنا‌دار در مهارت‌ ارتباطی کودکان با آسیب شنوایی گشته است. بنابر یافته­های پژوهش می‌توان نتیجه گرفت بازی درمانی شناختی رفتاری می‌تواند باعث افزایش میزان توجه و سطح مهارت‌ ارتباطی و کاهش مشکلات رفتاری در کودکان با آسیب شنوایی گردد. از این رو، پیشنهاد می‌شود که در مراکز توان‌بخشی و کلینیک‌های گفتاردرمانی، این مداخله به‌عنوان یک روش مکمل در کنار سایر برنامه‌های توان‌بخشی استفاده شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Effectiveness of Cognitive Behavioral Play Therapy on Attention and Communication Skills in Children with Hearing Impairment

نویسندگان English

Zahra Meydanshahi 1
setare shojaee 2
1 M.A. in Psychology and Education of Exceptional Children, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor of Exceptional Children Education, Faculty of Education and Psychology, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

The present study aimed to investigate the effectiveness of cognitive behavioral play therapy on attention and communication skills in children with hearing impairment. This research employed a quasi-experimental design with a pre-test–post-test control group. The statistical population consisted of children aged 4 to 8 years with hearing impairment who were referred to auditory rehabilitation centers in Shiraz. From this population, 30 children were selected through purposive sampling and randomly assigned to experimental (n = 15) and control (n = 15) groups. The instruments used in this study included the Conners Parent Rating Scale (1998) and the Social Skills Rating System by Gresham and Elliott (1990). Following group assignment, a pre-test was administered to the parents of both groups. The experimental group then received cognitive behavioral play therapy intervention over eight sessions, each lasting between 30 to 45 minutes. Upon completion of the eighth session, a post-test was conducted with the parents of both groups. Data analysis was performed using SPSS version 24 and the analysis of covariance (ANCOVA) method. The findings indicated that the cognitive behavioral play therapy program significantly reduced attention deficits (P < 0.001) and led to a meaningful improvement in communication skills among children with hearing impairment. Based on the results, it can be concluded that cognitive behavioral play therapy may enhance attention and communication skills while reducing behavioral problems in children with hearing impairment. Therefore, it is recommended that this intervention be considered as a complementary approach alongside other rehabilitation programs in speech therapy clinics and rehabilitation centers.

کلیدواژه‌ها English

Attention
Cognitive Behavioral Approach
Communication Skills
Hearing Impairment
Play Therapy
افروز، غ.(1389). مقدمه‌ای بر روانشناسی و ‌آموزش و پرورش کودکان استثنایی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
اسماعیل زاده، س.، شریفی، ش.، اصغری نکاح، م.، و طیرانی نیک نژاد، ح.(1393). تاثیر بازی‎های زبان شناختی بر مهارت‎های نحوی کودکان کم شنوای کاربر سمعک. شنوایی شناسی.23(5) ، 59-52.
اصغری نکاح، م.، و عابدی، ز.(1393). اثربخشی بازی درمانی مبتنی برکارکردهای اجرایی بربهبود بازداری پاسخ،برنامه ریزی و حافظه کاری کودکان دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی. روانشناسی شناختی،2(1)،51-41.
افضلی، ل.، ابراهیمی، ز.، مهدی پور مارالانی، ف.، کاوندی، س.، و وکیلی، س.(1393). پیش بینی رضایت از مدرسه بر اساس خودکارآمدی تحصیلی و اهداف پیشرفت دانش آموزان. پژوهش‎های کاربردی روانشناختی.3(5)،203-191.
باقریان، ش.، و محمدیان، ف. (1393). دقت، توجه و تمرکز و راهبردهای افزایش آن. نخستین همایش ملی توانمندسازی فردی-اجتماعی افراد با نیازهای ویژه. دانشگاه آزاد.
بریمانی، ص.، اسدی، ج.، و خواجوند، ا. (1397). اثربخشی بازی‌درمانی بر سازگاری اجتماعی و مهارت‌ ارتباطی کودکان ناشنوا. توانبخشی، 19(3)، 260250.
ترامشلو، م.، جلایی، ش.، رستگاریان زاده، ن.، شیخ نجدی، ا.، کرامتی، ن.، طرازانی، م.، عمیدفر، م.، ردایی، م.، و فغانی ابوخیلی،م. (1389). مروری بر آزمون‎های ارزیابی گفتار و زبان. توانبخشی نوین، 4 (2-1). 
تیموریان، س.، میرزایی، ه.، پیشیاره، ا،. حسین زاده، س.(1399). تاثیر بازی درمانی گروهی بر مشکلات اجتماعی، پرخاشگری و قانون شکنی کودکان 6تا 12 سال با نقص توجه و بیش فعالی. توانبخشی.21(3)،450-390.
ثابت، م.، هاشمی، ن.، جعفری، ف.(1399). اثربخشی بازی درمانی گروهی بر کاهش اختلالات رفتاری و پرخاشگری کودکان پیش دبستانی دارای اختلالات بیش فعالی. پیشرفت‌های نوین در روانشناسی علوم تربیتی و آموزش و پروروش.3(30).46-30.
جباری دانشور، ا.، حسینی نسب، د.، آزموده، م. (1401). اثربخشی بازی درمانی با رویکرد شناختی-رفتاری و قصه درمانی بر سازگاری اجتماعی، هیجانی و تحصیلی دانش آموزان کم توان ذهنی آموزش پذیر.کودکان استثنایی، 22(1)،92-77.
خانزاده، ع.، قلی زاده، ر.، روشندل راد، م.، سیدنوری، ز.(1396).تاثیر بازی درمانی گروهی بر کاهش کمرویی دانش آموزان با آسیب شنوایی. تعلیم و تربیت استثنایی.17(1)،14-5.
خبرگزاری دانشجو ایران. (1398). جهاد دانشگاهی اصفهان.
خزائی، آ.، نیلی احمدآبادی، م.، خزائی، ث.، و دریکوندی، ز.(1396). اثربخشی آموزش مهارت‌های ارتباطی از طریق چند رسانه ای بر عزت نفس دانش آموزان دختر کم شنوا. پژوهش‌های تربیتی.34، 14-6.
رامش، ه.(1388). بررسی و مقایسه مهارت‌های اجتماعی دانش آموزان پسر کم شنوای دوره راهنمایی در مدارس تلفیقی و استثنایی شهر تهران. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
زینلی ده‌رجبی، ز.، و عاشوری، م. (1400). تأثیر بازی‌درمانی مبتنی بر رویکرد آکسلاین بر ارزش‌های اجتماعی هیجانی و تاب‌آوری کودکان کم‌شنوای پیش‌دبستانی. پژوهش‌نامه روانشناسی مثبت، 7(4)، 2413.
سیف، ع. ا. (1386). روانشناسی پرورشی نوین (روانشناسی یادگیری و آموزش). تهران: انتشارات آگاه.
شهائیان، آ.، شهیم، س.، بشاش، ل.، و یوسفی، ف. (1386). هنجاریابی، تحلیل عاملی و پایایی فرم کوتاه ویژه والدین مقیاس درجه‌بندی کانرز برای کودکان 6 تا 11 ساله در شهر شیراز. مطالعات روان‌شناختی، 3(3)، 12097.
شهیم، س.(1378). هنجاریابی مقیاس روش درجه بندی مهارت‌های اجتماعی برای کودکان پیش دبستانی. علوم تربیتی.11(3)58-45.
 طاهر، م.، ابوالقاسمی، ع.، حاجلو، ن.، و نریمانی، م. (1395). مقایسه اثربخشی آموزش‎های همدلی و مدیریت خشم بر شناخت اجتماعی کودکان مبتلا به اختلال نافرمانی مقابله‎ای. فصلنامه علمی- پژوهشی شناخت اجتماعی، 5(2)،15-5.
طیرانی نیک‌نژاد، ح. (1378). تأثیر توانبخشی شینداری-کلامی بر صوت کودکان ناشنوای مادرزادی کاشت حلزون شنوایی زیر 12 سال استان خراسان. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.
عاشوری، م.، و یزدانی‌پور، م. (1397). بررسی تأثیر آموزش بازی‌درمانی گروهی با رویکرد شناختی رفتاری بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان کم‌توان ذهنی. مجله توانبخشی، 19(3)، 275262.
عباس‌نژاد، ح. (1390). بررسی رشد مهارت‌ ارتباطی غیر کلامی در کودکان کاشت حلزون شنوایی شده. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد.
عبداللهی بقرآبادی، ق.، شریفی درآمدی، پ.، و دولت آبادی،ش. (1389). بررسی تاثیر شن درمانی بر کاهش پرخاشگری دانش آموزان پسر ناشنوا. فصلنامه علمی مطالعات روانشناختی،6(1)،134-111.
عبداله‌زاده رافی، م.، ادیب سرشکی، ن.، حسن‌زاده اول، م.، پورمحمدرضای تجریشی، م.، و یزدانی، ع. (1393). اثر آموزش حالت‌های ذهنی بر نظریه‌ذهن دانش‌آموزان کم‌توان‌ذهنی. روانشناسی افراد استثنایی، 4(16)، 158123.
علیزاده، ح. (1384). تبیین نظری اختلال نارسایی توجه، بیش فعالی:الگوی بازداری رفتاری و ماهیت خود کنترلی. فصلنامه علمی مطالعات روانشناختی،(1)،134-111.
فرزادفرد، س. آ.، عبدخدایی، م. س.، و غنایی چمن آباد، ع. (1394). اثر روش ترکیبی بازی و قصه هدفمند بر افزایش قلمروهای توجه در کودکان پیش‌دبستانی. کنگره انجمن روان‌شناسی ایران.
فرهادی، و.، دوست زاده، م.، سبزی، ا.، و سبزی، ر. (1396). بررسی اثربخشی بازی درمانی کودک محور با رویکرد آکسلاین برتنهایی و ناامیدی کودکان با آسیب شنوایی. پژوهش‌های مشاوره.16(61)،165-150.
فیروزمندی، ا.، بابایی،ل.، و بابایی، ف.(1402). تاثیر بازی درمانی با رویکرد شناختی-رفتاری برکاهش اختلالات رفتاری کودکان دارای اختلال یادگیری.دومین کنفرانس بین المللی و سومین همایش ملی یافته‎های نوین در مدیریت روانشناسی.
فلاح، ف.، رضاپور، م.، و بهجتی اردکانی، ف.(1400). اثربخشی بازی درمانی آدلری بر مهارت‎های اجتماعی کودکان دارای اختلال اضطراب اجتماعی. پژوهش‌های روانشناسی اجتماعی، 11(42)، 16-1.
قربانی عشین، ی.، طالبی، غ.، جهاندار، ب.، و ربانی‌زاده، م. (1395). اثربخشی بازی‌درمانی بر کاهش علائم اختلال بیش‌فعالی و کمبود توجه دبستانی. توسعه آموزش جندی شاپور، 7، 5853.
کریمیان، س.، و برزگر، م. (1401). اثربخشی بازی‌درمانی بر نقص توجه دانش‌آموزان دارای نقص توجه/بیش‌فعالی و دانش‌آموزان دارای اختلالات یادگیری دوره اول ابتدایی شهرستان جم. فصلنامه علمی روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی، 13(48)، 6653.
گنجی، ک.، ذبیحی، ر.، خدابخش، ر.، و کراسیکان، آ.(1390). تاثیر بازی درمانگری کودک محور بر کاهش نشانه‎های رفتاری کودکان با اختلال نارسایی توجه/ فزون کنشی. روانشناسی بالینی،3(4)، 25-15.
محمداسماعیل، ا. (1383). بازی‌درمانی: نظریه‌ها، روش‌ها و کاربردهای بالینی. تهران: انتشارات دانژه.
محمودی، ا.، مشایخ، م.، زم، ف.، شاه نظری، م.، و پیمانی، ج.،(1401). اثربخشی بازی درمانی گروهی با رویکرد شناختی- رفتاری بر اضطراب و عزت نفس دانش آموزان ناشنوا. مجله دانشگاه علوم پزشکی سبزوار.29(1)،130-115.
موسویان، م. (1393). تأثیر بازی‌درمانی در افزایش مهارت‌های اجتماعی کودکان ناشنوا. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
موللی، گ. (1378). سلامت روان در مادران کودکان ناشنوا. ماهنامه پژوهشی تعلیم و تربیت استثنایی، 7776.
موللی، گ.، و براری‌پور، ا. (1396). مروری بر پژوهش‌ها در زمینه اختلالات هیجانی-رفتاری کودکان کم‌شنوا. فصلنامه علمی-پژوهشی طب توانبخشی، 3(7)، 284274.
مهرافزا، م.، نخستین گلدوست، ا.، و کیامرثی، آ. (1401). اثربخشی بازی‌درمانی شناختی-رفتاری بر پرخاشگری و اضطراب کودکان کم‌توان ذهنی. خانواده‌درمانی کاربردی، 3(3)، 210192.
مهوش ورنوسفادرانی، ع.، ادیب سرشکی، ن.، و موللی، گ. (1391). تاثیر آموزش مهارت‌های زندگی بر میزان مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان کم‌شنوای فراگیر.
A nmyr, L., Olsson, M., Freijd, A., & Larsson, K. (2015). Sense of coherence, social networks, and mental health among children with a cochlear implant. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 79(4), 610–615.
Conners, C. K., Sitarenios, G., Parker, J. D. A., & Epstein, J. N. (1998). The revised Conners' Parent Rating Scale (CPRS-R): Factor structure, reliability, and criterion validity. Journal of Abnormal Child Psychology, 26, 257–268.
Daza González, M. T., Phillips-Silver, J., López Liria, R., Gioiosa Maurno, N., Fernández García, L., & Ruiz-Castañeda, P. (2021). Inattention, impulsivity, and hyperactivity in deaf children are not due to deficits in inhibitory control, but may reflect an adaptive strategy. Frontiers in Psychology, 12, 629032.
Dye, M. W. G., & Hauser, P. C. (2014). Sustained attention, selective attention and cognitive control in deaf and hearing children. Hearing Research, 309, 94–102.
Dye, M. W. G., & Terhune-Cotter, B. (2023). Development of visual sustained selective attention and response inhibition in deaf children. Memory & Cognition, 51(3), 509–525.
Katz, J., Chasin, M., English, K. M., Hood, L. J., & Tillery, K. L. (Eds.). (2009). Handbook of clinical audiology (7th ed.). Wolters Kluwer Health.
Li, W., Liu, T., Zhang, W., Guo, K., & Zhou, Z. (2025). Fostering Social Interaction Between Hearing Impaired and Hearing Children: The Validation of Design and Interaction Strategies Through a Peer Interaction Game. Games for health journal, 14(1), 57-76.
Lin, H.-Y., Hsieh, H.-C., Lee, P., Hong, F.-Y., Chang, W.-D., & Liu, K.-C. (2014). Auditory and visual attention performance in children with ADHD: The attentional deficiency of ADHD is modality specific. Journal of Attention Disorders, 21(10), 856–864.
Melibayeva, R. N. (2025). FEATURES OF THINKING IN CHILDREN WITH HEARING IMPAIRMENT. Educator Insights: Journal of Teaching Theory and Practice, 1(3), 314-319.
Obiweluozo, P. E., Ede, M. O., Onwurah, C. N., Uzodinma, U. E., Dike, I. C., & Ejiofor, J. N. (2021). Impact of cognitive behavioural play therapy on social anxiety among school children with stuttering deficit: A cluster randomised trial with three months follow-up. Medicine (Baltimore), 100(19), e24350.
Remmel, E., & Peters, K. (2009). Theory of mind and language in children with cochlear implants. Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 14(2), 218–236.
Rembar, S., Lind, O., Arnesen, H., & Helvik, A. S. (2009). Effects of cochlear implants: A qualitative study. Cochlear Implants International, 10(4), 179–197.
Solanki, P. V., Gokhale, P., & Agarwal, P. (2014). To study the effectiveness of play based therapy on play behaviour of children with Down’s Syndrome. Indian Journal of Occupational Therapy, 46(2).
Urunova, Z. N., & Zanidinov, S. S. (2025, June). FEATURES OF COGNITIVE PROCESSES IN CHILDREN WITH HEARING IMPAIRMENT. In Scientific Conference on Multidisciplinary Studies (pp. 20-24).
Wiefferink, C. H., Rieffe, C., Ketelaar, L., & Frijns, J. H. (2012). Predicting social functioning in children with a cochlear implant and in normal-hearing children: The role of emotion regulation. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 76(6), 883–889.

  • تاریخ دریافت 08 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1404